ΙΟΒΕ: Η ανάπτυξη δεν φτάνει ισότιμα στα νοικοκυριά - Επτά στους 10 7 δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα

Η ανισότητα στην Ελλάδα δεν αποτυπώνεται πλέον μόνο στους μισθούς, στις συντάξεις ή στους παραδοσιακούς δείκτες εισοδηματικής κατανομής, αλλά περνά μέσα από τον οικογενειακό προϋπολογισμό, το ενοίκιο, τους λογαριασμούς, τις ιδιωτικές πληρωμές για υγεία, την ανάγκη φροντίδας ηλικιωμένων και την αδυναμία πολλών νοικοκυριών να διατηρήσουν ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης.
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα που προκύπτει από τη νέα μελέτη του ΙΟΒΕ με τίτλο «Οι πολλαπλές πτυχές της ανισότητας στην Ελλάδα», η οποία εξετάζει την περίοδο 2015-2025 σε έξι τομείς: εισόδημα, αγορά εργασίας, εκπαίδευση, υγεία, μακροχρόνια φροντίδα και στέγαση. Η μελέτη αξιοποιεί μικροδεδομένα από την EU-SILC και την Έρευνα Εργατικού Δυναμικού, καθώς και στοιχεία από τη Eurostat και άλλες πηγές.

Οι δείκτες βελτιώνονται, τα νοικοκυριά δυσκολεύονται

Σύμφωνα με το ΙΟΒΕ, ο δείκτης Gini, που μετρά την εισοδηματική ανισότητα, έχει αποκλιμακωθεί σε σχέση με τα επίπεδα της οικονομικής κρίσης. Ωστόσο, η εικόνα αυτή δεν αρκεί για να περιγράψει την πραγματικότητα των νοικοκυριών.
Η μελέτη επισημαίνει ότι σχεδόν επτά στα δέκα νοικοκυριά δηλώνουν πως αντιμετωπίζουν δυσκολία ή μεγάλη δυσκολία «να τα βγάλουν πέρα», ποσοστό πολύ υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η αντίφαση είναι κρίσιμη: μπορεί οι συνολικοί δείκτες να δείχνουν σχετική βελτίωση, αλλά οι καθημερινές πιέσεις στους οικογενειακούς προϋπολογισμούς παραμένουν ισχυρές.
Με άλλα λόγια, η οικονομική ανάκαμψη δεν μεταφράζεται αυτόματα σε αίσθημα ασφάλειας για τα νοικοκυριά. Η άνοδος των εισοδημάτων, όπου καταγράφεται, συχνά εξουδετερώνεται από το υψηλό κόστος στέγασης, ενέργειας, υγείας και φροντίδας.

Οι πιο ευάλωτοι

Η μελέτη αναδεικνύει ότι οι πιέσεις δεν κατανέμονται ομοιόμορφα. Τα νεότερα νοικοκυριά παρέμειναν σταθερά στα χαμηλότερα εισοδηματικά επίπεδα σε όλη την περίοδο της ανάκαμψης. Παράλληλα, τα μονογονεϊκά νοικοκυριά και οι οικογένειες με πολλά εξαρτώμενα παιδιά εμφανίζουν τους υψηλότερους δείκτες κινδύνου φτώχειας.
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι η ανισότητα δεν αφορά μόνο το ύψος του εισοδήματος, αλλά και τη σύνθεση του νοικοκυριού. Ένα νοικοκυριό με παιδιά, μονογονεϊκή δομή ή χαμηλή εργασιακή σταθερότητα αντιμετωπίζει πολλαπλάσια πίεση, ακόμη και όταν βρίσκεται τυπικά πάνω από το όριο φτώχειας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αυτοαπασχόληση, καθώς το εισόδημα από αυτήν εμφανίζει διαχρονικά τα μεγαλύτερα επίπεδα ανισότητας σε σχέση με τους μισθούς και τις συντάξεις. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, όπου η αυτοαπασχόληση παραμένει υψηλή και σε πολλές περιπτώσεις συνδέεται με ασταθές ή χαμηλό εισόδημα.

Στέγαση: Το μεγαλύτερο βάρος στον οικογενειακό προϋπολογισμό

Η στέγαση αναδεικνύεται σε έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς αναπαραγωγής της ανισότητας. Σύμφωνα με το ΙΟΒΕ, τα νοικοκυριά κάτω από το 60% του διάμεσου εισοδήματος αφιέρωναν διαχρονικά δυσανάλογα μεγάλο μέρος του εισοδήματός τους για στέγαση. Το ποσοστό κορυφώθηκε περίπου στο 77% την περίοδο 2014-2015 και, αν και μειώθηκε, παρέμεινε περίπου στο 60% έως το 2025 — επίπεδο που χαρακτηρίζεται εξαιρετικά υψηλό.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι, για τα φτωχότερα νοικοκυριά, το ποσοστό υπερβολικής στεγαστικής επιβάρυνσης κινήθηκε μεταξύ 68% και 93%, με κορύφωση γύρω στα χρόνια της κρίσης. Δηλαδή, σε ορισμένες περιόδους σχεδόν 9 στα 10 φτωχά νοικοκυριά αντιμετώπιζαν σοβαρή δυσκολία να ανταποκριθούν στο στεγαστικό κόστος.
Η παραδοσιακά υψηλή ιδιοκατοίκηση στην Ελλάδα λειτουργούσε για δεκαετίες ως ανεπίσημο δίχτυ προστασίας. Όμως η άνοδος των ενοικίων, η μείωση της πρόσβασης στην ιδιοκατοίκηση για τα χαμηλότερα στρώματα και το ενεργειακό κόστος διαβρώνουν αυτό το ιστορικό πλεονέκτημα.

Υγεία: Όταν η πρόσβαση εξαρτάται από το πορτοφόλι

Η υγεία αποτελεί άλλη μία κρίσιμη πηγή ανισότητας. Η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει από τα υψηλότερα επίπεδα άμεσων ιδιωτικών πληρωμών για υπηρεσίες υγείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με αποτέλεσμα σημαντικό μέρος του κόστους να μεταφέρεται στα νοικοκυριά.
Το ΙΟΒΕ σημειώνει ότι τα νοικοκυριά χαμηλότερων εισοδηματικών στρωμάτων εμφανίζουν πολλαπλάσια ποσοστά μη εξυπηρετούμενων αναγκών σε σχέση με τα υψηλότερα εισοδηματικά κλιμάκια. Αυτό σημαίνει ότι, παρά την ύπαρξη δημόσιου συστήματος υγείας, η πραγματική πρόσβαση σε υπηρεσίες εξακολουθεί να επηρεάζεται έντονα από την οικονομική δυνατότητα.
Οι ιδιωτικές πληρωμές, οι συμμετοχές στα φάρμακα, οι χρόνοι αναμονής και η προσφυγή στον ιδιωτικό τομέα δημιουργούν ένα πρόσθετο βάρος για τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά.

Μακροχρόνια φροντίδα: Το αόρατο κόστος της οικογένειας

Ιδιαίτερο βάρος πέφτει και στη μακροχρόνια φροντίδα ηλικιωμένων ή ατόμων με ανάγκες υποστήριξης. Η περιορισμένη δημόσια κάλυψη και η εξάρτηση από την άτυπη οικογενειακή φροντίδα μεταφέρουν σημαντικό οικονομικό και χρονικό κόστος στα νοικοκυριά, επιτείνοντας και τις έμφυλες ανισότητες, καθώς το βάρος πέφτει συχνότερα στις γυναίκες.
Καθώς η Ελλάδα γερνά δημογραφικά, η απουσία ενός συνεκτικού συστήματος κοινοτικής και μακροχρόνιας φροντίδας μπορεί να εξελιχθεί σε νέα μεγάλη πηγή κοινωνικής και διαγενεακής ανισότητας.

www.bankingnews.gr